Ook collectief, als samenleving, lijken we ten prooi aan deze illusie. We zien onze maatschappelijke en culturele normen, waarden, wetten en gebruiken als beter dan die uit vroeger tijden. We kijken neer op barbaarse praktijken uit het verleden, zoals slavernij, kinderarbeid, kolonialisme, en denken dat onze morele ontwikkeling nu voltooid is. Vanuit onze huidige maatstaven zijn we geschokt over hoe ‘fout’ mensen in vroeger eeuwen soms waren. We willen zelfs alsnog hun fouten herstellen. Twee Afrikaanse mannen op een schilderij van Rembrandt, destijds door hem negers genoemd, moesten later Moren heten, daarna Afrikaanse mannen, en nu Amsterdammers.

Zelfkritiek

Wat is er veranderd? De tijdgeest, de bril waardoor we kijken. We beseffen hoezeer we etnische minderheden en de inheemse bevolking van gekoloniseerde landen hebben onderdrukt, uitgebuit en achtergesteld. Tegelijkertijd benadelen we nog steeds andere landen en zwakkere groepen met onze leefwijze; denk aan onze klimaatvoetafdruk, gebruik van grondstoffen en goedkope arbeid uit andere landen, ontbossing voor ons veevoer, dumpen van ons afval, uitbuiting van arbeidsmigranten. 

Als we echt zo beschaafd en moreel ontwikkeld zijn geworden in de loop van de geschiedenis, zouden we meer zelfkritiek hebben. We zouden de betrekkelijkheid van onze huidige denkkaders zien. We zouden beseffen dat die ook weer veranderen en dat er in andere culturen zelfs nu al heel anders tegenaan gekeken kan worden.

Denk aan de verontwaardiging van velen toen de Verenigde Naties een oordeel hadden over Zwarte Piet: ‘Wat weten zij van onze cultuur?’ Terwijl juist het perspectief van een buitenstaander leerzaam en verfrissend is. Het doet je beseffen dat iedere cultuur en ieder tijdperk een eigen bril heeft. Wij vinden het raar dat er volken zijn waar vrouwen hun kinderen borstvoeding geven tot in de schoolleeftijd. En nog raarder dat die kinderen soms aan de borst gaan bij ándere vrouwen. Yek! Maar zelf drinken we de moedermelk van moeders van een andere diersoort: de melk die de koe maakt voor haar kalf (en die bovendien een enorme uitstoot aan broeikasgassen en stikstof oplevert). Hoe raar is dat?